Atılmış tenis toplarından giyilebilir ayakkabı çıkıyor

Soroosh Riazi Isfahani atılmış tenis toplarından ayakkabı yapıyor. Yöntem basit görünüyor: toplar kesiliyor, açılıyor ve yeniden birleştiriliyor. Sonuçta giyilebilir bir ayakkabı çıkıyor. Basitliğin altında malzemeyle ilgili bir tespit var. Tenis topu, kauçuk gövde ile keçe kaplamadan oluşan, esnek, dayanıklı ve zaten ayak altındaki yükleri taşımaya yakın özellikte bir nesne. Keçe kaplama aşınmaya karşı dayanıklı, kauçuk gövde ise darbeyi emiyor; ikisi bir arada bir taban malzemesinin istediği iki özelliği zaten karşılıyor.

Tenis topu geri dönüşümü zor bir atık. Kauçuk ve tekstil birbirine yapıştırılmış olduğu için malzeme ayrıştırması pahalı; toplar basınç kaybettiğinde oyun için kullanılamaz hale geliyor ama fiziksel olarak sağlam kalıyor. Bu yüzden topların büyük bölümü kullanılabilir durumdayken çöpe gidiyor. Isfahani'nin yaklaşımı malzemeyi ayrıştırmak yerine olduğu gibi kullanmak. Küresel bir yüzeyi düzleme çevirme problemi de biçimi belirliyor: kavis kesildiğinde geriye kendiliğinden eğrisel parçalar kalıyor, bunlar ayağın çevresini sarmaya uygun. Kesim yönü sonucun dayanıklılığını da belirliyor; dikişin nereden geçeceği topun eğrisinin nerede gerildiğine bağlı.

Bu tür işler genellikle iki uçtan birine düşer. Ya bir sürdürülebilirlik gösterisi olarak kalır ve giyilmez, ya da endüstriyel bir çözüm iddiasına girer ve ölçekte çöker. Buradaki iddia daha ölçülü: giyilebilirlik test edilmiş, üretim el işi ölçeğinde kalmış. Bu, sorunu çözmüyor ama malzemenin ne yapabileceğini gösteriyor. Bir malzemenin ikinci hayatı, çoğu zaman onu yeniden hammaddeye çevirmekten değil, mevcut biçimini kullanmaktan geçiyor. Ölçek iddiası olmayan bir işin ölçülebilir tek katkısı, yöntemi göstermesi.

Türkiye'de ayakkabı üretiminin köklü bir hattı var; İstanbul'da Gedikpaşa uzun süre bu üretimin merkezi olarak çalıştı ve hâlâ küçük atölyelerin yoğunlaştığı bir bölge. Kalıp, saya ve taban işleri burada hâlâ elle yapılıyor. Atık malzemeden ayakkabı üretimi ise dar bir alanda kalıyor; deri kırpıntısı değerlendirmesi dışında sistemli bir hat kurulmuş değil. Oysa mevcut atölye yapısı, küçük seri deneysel üretim için elverişli. Küçük atölye, kalıp yatırımı gerektirmeyen üretim için doğal bir zemin.

Isfahani'nin ayakkabıları bir ürün önerisinden çok bir okuma alıştırması. Atığa bakarken sorulan soru neyin geri kazanılabileceği değil, elde ne olduğu. Bu soru tasarımcıdan çok atık toplama sisteminin cevaplaması gereken bir soru.