Tığ işi mantarlar ormanda bir yürüyüşe dönüştü

Lydia Hansen tığ işiyle mantar üretiyor. İşin ilginç tarafı üretimin bittiği yerde başlıyor: Hansen bu mantarları Minnesota'da düzenlediği Fungi Hunts adlı yürüyüşlerde kullanıyor, katılımcıları bölgenin yerli mantar türleriyle tanıştırıyor. Tığ işi mantar burada bir ürün değil, bir öğretim aracı. Ormanda bulunması güç ya da mevsimi geçmiş bir türü elde tutulabilir hale getiriyor.

Zanaatın bilgi aktarımında araç olarak kullanılması yeni değil ama genellikle müze vitrininde kalır. Hansen'in kurduğu ilişki daha doğrudan: nesne, bulunacak şeyin kendisini temsil ediyor ve arazide dolaşıyor. Bir mantarın şapka altındaki lamel yapısını ya da sap kalınlığını kitapta görmekle elde tutmak arasında ciddi bir fark var. Tığ işi bu farkı kapatmıyor ama ölçek ve biçim hafızası bırakıyor. Doğa eğitiminde el yapımı model kullanımının kendi tarihi var; on dokuzuncu yüzyılda üretilen cam bitki ve mantar modelleri, botanik derslerinde kurutulmuş örneğin yerini almıştı. Ortak sorun aynıydı: örnek bozuluyor, model kalıyor.

Mantar tanıma, hata payı yüksek bir alan. Yenilebilir bir tür ile zehirli bir tür arasındaki ayrım çoğu zaman renk değil, spor rengi, halka yapısı ya da kesildiğinde etin renk değiştirmesi gibi ayrıntılara dayanıyor. Bu yüzden mantar eğitimi tekil özellik ezberi yerine karşılaştırma üzerinden ilerler. El yapımı modeller de tam bu noktada işe yarıyor: yan yana konabiliyor, tekrar tekrar bakılabiliyor, mevsime bağlı değil. Yanlış tanımanın maliyeti tek yönlü değil; toplayıcılar zehirli türden kaçarken yenilebilir türleri de eleyip vazgeçiyor.

Türkiye'de mantar toplama Karadeniz ve Ege'de yaygın bir pratik ve her yıl zehirlenme vakaları yaşanıyor. Bilgi büyük ölçüde aile içinde, sözlü olarak aktarılıyor; yazılı ve görsel kaynaklar sınırlı, yerel türler için hazırlanmış rehberler ise az sayıda. Hansen'in modeli burada kolayca karşılık bulabilir: yürüyüş kültürü var, dernekler var, eksik olan şey aktarımın elle tutulur bir biçimi. Yerel adların bölgeden bölgeye değişmesi karışıklığı büyütüyor; aynı ad iki farklı türü, iki farklı ad tek bir türü gösterebiliyor.

Fungi Hunts, zanaatın süslemeden başka bir işi olabileceğini gösteriyor. İpten yapılmış bir mantar, doğru ellerde bir rehber sayfasından daha kalıcı. Tığ işi burada zanaatın en gündelik biçimlerinden biri olarak kalıyor, üstelik tekrar üretilebiliyor.