Mimarlık hiçbir zaman yalnızca insanın işi olmadı

Beatriz Colomina ve Mark Wigley mimarlık tarihini mikroorganizmalar üzerinden yeniden okuyor. Tezleri, yapılı çevrenin hiçbir dönemde yalnızca insan eliyle üretilmediği. Bina bir kabuk değil, içinde ve üzerinde bakteri, mantar ve küf barındıran, onlarla birlikte değişen bir ortam. İkilinin daha önceki çalışmaları modern mimarlığın hastalıkla, özellikle veremle kurduğu ilişkiyi incelemişti; bu okuma o hattın devamı olarak duruyor. Mimarlık tarihini insan yapımı biçimlerin sırası olarak anlatan alışkanlık, bu okumada yerini ortak yaşam anlatısına bırakıyor.

Modern mimarlığın kurucu söylemi hijyen üzerineydi. Beyaz duvar, düz yüzey, geniş pencere ve çapraz havalandırma; hepsi mikroptan arınmış bir iç mekân vaadiyle geldi. Sanatoryumlar hem tıbbi hem mimari bir program olarak tasarlandı. Colomina ve Wigley'nin işaret ettiği şey, bu vaadin baştan yanlış kurulduğu: mikrop dışarıda bırakılamaz, çünkü zaten içerideydi. Bina yapmak, mikroorganizmalarla bir ortam paylaşmak demek.

Bunun bugünkü karşılığı doğrudan teknik. İç mekân hava kalitesi, nem yönetimi ve yalıtım standartları son yirmi yılda enerji performansı üzerinden şekillendi; sızdırmazlık arttıkça iç ortamdaki nem ve mikrobiyal yük ayrı bir problem haline geldi. Bir binayı ne kadar kapatırsanız, içerideki biyolojik dengeyi o kadar mekanik sistemlere bağlamış oluyorsunuz. Mikrobiyal okuma bu yüzden felsefi bir çerçeve olmakla kalmıyor, bir tasarım kriteri sorusu üretiyor: hangi canlıyla birlikte yaşanacak, hangisi dışarıda tutulacak. Malzeme seçimi de aynı denklemin parçası: kireç sıva nemi geçirirken çimento esaslı sıva onu tutuyor; iki karar iki farklı biyolojik sonuç üretiyor.

İstanbul bu tartışmanın somut örneklerini taşıyor. Nemli iklim, deniz etkisi ve yaşlı yapı stoğu bir arada; tarihi hamamlar, ahşap konutlar ve bodrum katları küf ve tuzlanma sorunlarıyla uğraşıyor. Restorasyonda uygulanan geçirimsiz sıvalar çoğu zaman nemi duvarın içinde hapsederek sorunu büyütüyor. Duvarın nefes alması denen şey, aslında insan dışı canlılarla kurulan dengenin gündelik adı. Bodrum ve zemin katlarda görülen tuz çiçeklenmesi çoğu zaman bu dengenin bozulduğunun ilk okunabilir işareti.

Colomina ve Wigley'nin önerisi mimarlığı biyolojiye teslim etmek değil, insan merkezli anlatının eksik olduğunu göstermek. Bina yapmak bir sınır çekmek değil, bir ortak yaşamı düzenlemek anlamına geliyor. Bu, mimarlığa eklenen yeni bir kural değil, eski bir gerçeğin adı.