Amber Cowan geri dönüşmüş camı fanusun altına taşıyor

Amber Cowan, geri dönüştürülmüş presli camdan çalışıyor. Presli cam, yirminci yüzyılın büyük bölümünde Amerikan evlerinde yaygın olan, kalıba dökülüp preslenerek üretilen ucuz cam eşya demek: şekerlik, ayaklı kâse, süs figürü. Cowan bu nesneleri alev karşısında eritip yeniden biçimlendiriyor ve ortaya çıkan sahneleri cam fanusların içine yerleştiriyor. Fanus, bitki ve saat korumak için kullanılan o kubbe biçimli cam kapak, burada hem çerçeve hem vitrin işlevi görüyor.

Alevle şekillendirme, cam üfleme kadar bilinen bir teknik değil. Fırın yerine masa üstü brülörle çalışılır, parçalar tek tek ısıtılır, birleştirilir, çekilir. Yöntem küçük ölçekte serbestlik verir; buna karşılık her hamlede kırılma riski taşır. Cowan'ın malzemeyi hazır bulunmuş nesnelerden alması bu riski ayrı bir yere taşıyor: elindeki hammadde sınırlı ve tekrarlanamaz. Belirli bir renkte presli cam bittiğinde o renk de bitiyor. Bu yüzden Cowan'ın işlerinde renk paleti bir tasarım kararı olduğu kadar tedarik meselesi; hangi tonun bulunabildiği kompozisyonu doğrudan belirliyor.

İşin ilginç yanı, atık ile süsleme arasındaki mesafeyi kapatma biçiminde. Presli cam üretildiği dönemde ucuz olduğu için değersiz sayıldı; bugün ikinci el raflarında kilo hesabıyla dolaşıyor. Cowan bu malzemeyi zanaat emeğiyle yeniden değerli hale getiriyor ama nostaljiyi taklit etmiyor; ortaya çıkan sahneler dekoratif olanı abartarak kendi kaynağına yorum yapıyor. Fanusun altına konan şey hem koruma altına alınmış hem de sergilenmek üzere yalıtılmış oluyor.

Türkiye'de camın benzer bir katmanı var. Beykoz camı ve Paşabahçe üretimi uzun süre hem gündelik hem törensel eşya üretti; kırılan ya da modası geçen parçalar ise dolapların arkasına, sonra da bit pazarlarına gitti. İstanbul'da cam atölyeleri çoğunlukla üfleme geleneğiyle çalışıyor, alevle şekillendirme daha dar bir çevrede. Hazır cam nesneden yola çıkan bir üretim hattı burada henüz kurulmuş değil. Türkiye'de ikinci el cam ve hurda büyük ölçüde ambalaj geri dönüşümüne gidiyor; nesne olarak yeniden kullanım hattı kurulmuş değil. Malzeme var, ayıklama ve depolama düzeni yok.

Cowan'ın işi geri dönüşümü ekolojik bir zorunluluk olarak değil, malzeme seçimi olarak sunuyor. Fark önemli: birinde atık kurtarılır, diğerinde atık tercih edilir. İkincisi, zanaatın hammadde ile kurduğu ilişkiyi değiştiriyor. Zanaat burada geçmişi korumuyor, elindekiyle yeni bir şey kuruyor.