Diyarbakır Cezaevi anı müzesine dönüştürülüyor

Kültür ve Turizm Bakanlığı, Diyarbakır Cezaevi'nin Diyarbakır Anı Müzesi ve Kültür Merkezi'ne dönüştürüleceğini duyurdu. Artkolik'in 31 Temmuz'da aktardığı plana göre yapı; anı müzesi, kütüphane, geçici ve kalıcı sergi alanları, çok amaçlı etkinlik mekânları, sanat ve performans alanları ile açık kamusal alanlar barındıracak. Bakan Mehmet Nuri Ersoy, tesisin gelecek kuşaklar için güçlü bir hafıza mekânı olacağını söyledi. Duyuruda projenin yalnızca bir restorasyon olmadığı, geçmişle yüzleşmeyi hedefleyen bir dönüşüm olduğu belirtildi. Yapının çevresinde açık kamusal alanlar da düzenlenecek.

Yapının geçmişi biliniyor. Cezaevi, 12 Eylül 1980 darbesinin ardından yaşanan ağır insan hakları ihlalleriyle anılıyor ve bu haliyle Türkiye'nin yakın tarihindeki en yüklü mekânlardan biri. Dönüşüm kararı, binanın fiziksel restorasyonundan ibaret olmadığı vurgusuyla duyuruldu; bakanlık projeyi geçmişle yüzleşme ile ortak tarih bilincini birlikte kuran bir müdahale olarak tanımlıyor. Bina uzun süredir kapalı; yapının müzeye çevrilmesi talebi ise yıllardır hak örgütlerinin ve eski tutukluların gündemindeydi. Böyle bir mekânın kamuya açılması, tanıklığın nasıl belgeleneceği sorusunu da beraberinde getiriyor.

Dünyada benzer dönüşümlerin bir literatürü var: Buenos Aires'teki ESMA, Berlin'deki Hohenschönhausen, Johannesburg'daki Constitution Hill. Bu örneklerin ortak dersi, mimari kararların içerik kararlarından ayrılamayacağı. Bir hücrenin korunup korunmayacağı, tanıklıkların kimin sesinden aktarılacağı, serginin kronolojiyle mi yoksa deneyimle mi kurulacağı; hepsi müzenin ne söyleyeceğini belirliyor. Duyuruda takvim, bütçe ya da küratöryel yapıya dair bilgi verilmedi. Bu kararların çoğu inşaat başlamadan verilir ve sonradan değiştirilmesi neredeyse imkânsızdır. Örneklerin ikinci ortak özelliği, kurumların bağımsız bir kurul tarafından denetlenmesi.

Bir hafıza müzesinin başarısı bina bittiğinde değil, sergi metni yazıldığında ölçülür. Diyarbakır'daki yapı için asıl soru mimari program değil, kalıcı serginin kimin anlatısını merkeze alacağı ve tanıklıkların hangi ölçüde ilk elden aktarılacağı. Kütüphane ve arşiv bileşeni burada belirleyici olabilir: araştırmacıya açık bir arşiv, müzenin anlatısını zaman içinde denetlenebilir kılar. Aksi halde mekân korunur, hafıza yumuşatılır. Projenin küratöryel ekibinin duyurulması, bu sorunun ilk cevabı olacak. Kültür merkezi bileşeni ayrı bir denge sorunu doğuruyor: aynı yapıda konser ve performans programı yürütmek hafıza anlatısını hafifletebilir ya da onu gündelik hayatın içine taşıyabilir. Hangisinin gerçekleşeceği tamamen programlama kararlarına bağlı olacak.