MVRDV Shenzhen'de sanat köyünü sokağa dağıtıyor

MVRDV'nin Shenzhen'in Shatoujiao bölgesi için tasarladığı Bihailou Sanat Köyü 6.500 metrekare. Program tanıdık: bir müze, çift yükseklikte bir tiyatro salonu, dükkânlar ve restoranlar. Alışılmadık olan yerleşim biçimi. Bu işlevler tek bir kütlenin içine yerleştirilmiyor; her biri bağımsız bir hacim olarak duruyor ve aralarındaki ilişki dış merdivenler ile rampalarla kuruluyor. Ziyaretçi bir salondan diğerine geçerken binanın içinde değil, dışında yürüyor. Tek lobiden dağılan kültür merkezi düzeni burada tümüyle terk edilmiş.

Bu tercih kültür yapısının tipik sorununu hedefliyor. Büyük kültür merkezleri genellikle tek girişli, tek gişeli ve tek saatlidir; kapı kapandığında bütün yapı kapanır. Hacimleri ayırmak ve sirkülasyonu dışarı almak, parçaların farklı saatlerde çalışmasına izin veriyor. Restoran gece açık kalabilir, dükkânlar hafta içi işleyebilir, müze kendi takvimini sürdürebilir. Merdiven bir dolaşım öğesi olmaktan çıkıp kamusal bir zemine dönüşüyor. Ayrı hacimler ayrı kapılar demek; kapı sayısı arttıkça yapının şehirle temas ettiği yüzey de genişliyor.

Riski de açık. Dışarıda kurulan sirkülasyon iklime bağımlıdır. Shenzhen'in yaz ayları nemli ve yağışlı; gölge, saçak ve drenaj çözülmediğinde merdivenler kullanılmaz hale gelir. Ayrıca parçalı yerleşim, işletme maliyetini artırır: dört ayrı hacmin güvenliği, temizliği ve iklimlendirmesi tek bir kütleninkinden pahalıdır. Tasarımın vaadi, bu maliyeti karşılayacak kadar kullanım üretmesine bağlı. Dört ayrı hacim, tek kütlede birleşecek teknik alanların da tekrar edilmesi anlamına geliyor.

İstanbul için tanıdık bir tartışma. Şehrin son on yılda açılan kültür yapılarının çoğu içe kapalı, tek girişli ve saat kısıtlı. Oysa Galata, Karaköy ve Kadıköy'ün eski dokusu tam da MVRDV'nin taklit ettiği şeye benziyor: birbirine merdivenle bağlanan küçük hacimler, sokakla doğrudan temas eden zemin katlar. Shenzhen'de tasarımla kurulan şey İstanbul'da zaten var; sorun onu koruyup koruyamadığımız. Farkı yaratan da mimari değil mülkiyet; bu dokuyu ayakta tutan küçük işletmeler kira baskısı altında.

Bihailou'nun asıl önerisi mimari değil işletmesel. Kültür yapısını bir bina değil bir mahalle gibi kurmak, mimarlıktan çok programlama disiplini istiyor. Projenin başarısı, ilk açılış fotoğraflarından iki yıl sonra ölçülecek. Parçalı bir kültür yapısı, ancak parçalarını farklı ellere açabildiği ölçüde köy gibi çalışır. Shatoujiao gibi dönüşüm hâlindeki bir bölgede en zor kısım mimari değil, ilk beş yılın programı. Bina bittiğinde asıl soru başlıyor: içini kim dolduracak?