Zehirlenmiş bir sanayi arazisinde kristal biçimli sauna

İsveç'in kuzeyindeki Skellefteå'da, Scharin sanayi arazisinde bir sauna açıldı. Stockholm merkezli sanatçı ikilisi Bigert & Bergström'ün tasarladığı Lithium Crystal Sauna, WasteLand Climate Action Park'ın parçası. Yapı, dijital ortamda çizilip CNC ile kesilmiş yaklaşık 280 faseta prizmadan oluşuyor; dış kabuk pembe titanyum kaplı aynalı paslanmaz çelik. Aynı anda on iki kişi alıyor. Yani ortada bir heykel ölçeğinde değil, kullanım ölçeğinde tasarlanmış bir nesne var; sauna kapısından girildiği anda iş, sanat eseri olmaktan çıkıp donanım meselesine dönüşüyor.

İçeride malzeme dili tersine dönüyor. Ladin karkasın üzeri ısıya dayanıklı ahşap kaplamayla örtülmüş, oturma sıraları elde yapılma kızılağaçtan, zemin yerel çam özodunundan. Isıtıcı özel üretim ve akülü; içinde 260 kilogram olivin taşı var, dışı siyah çakmaktaşıyla kaplı. Dışarıda endüstriyel bir yüzey, içeride el işçiliği duruyor. Sanatçılar yapıyı hem bir heykel hem de tam işlevli bir sauna olarak tarif ediyor; ikisinin arasındaki fark, kapı kapandığında zaten ortadan kalkıyor. Akülü ısıtıcı tercihi de sahanın altyapı durumunu ele veriyor: yapı, şebeke bağlantısı beklemeden çalışabilecek biçimde kurulmuş.

Arazinin geçmişi tasarımın asıl konusu. Scharin, selüloz üretiminden kaynaklanan zehirli kimyasal kirlilikle yüz yılı aşkın süre yaşadı; kamusal alana dönüşmesi on yedi yıl süren toprak ıslahından sonra mümkün oldu. Biçimin dayandığı lityum kristali de aynı çelişkiyi taşıyor: yenilenebilir enerjiye geçişin merkezindeki mineral, çıkarıldığı yerde ciddi çevresel tahribat üretebiliyor. İkili bu tarihi silmek yerine üzerine inşa etmeyi tercih ettiklerini söylüyor. Sauna böylece iyimser bir simge değil, çift taraflı bir kayıt hâline geliyor.

Kirlenmiş sanayi arazilerinin park ve kültür alanına çevrilmesi Avrupa'da giderek yaygınlaşıyor; çoğu örnekte yeni yapı geçmişi görünmez kılıyor, çim ve gezinti yolu bir tür örtü işlevi görüyor. Buradaki karar farklı işliyor: aynalı kabuk çevreyi yansıtıyor, yani sahayı ziyaretçinin bakışına geri veriyor. Sauna, ıslah edilmiş toprağın üzerinde ısınmayı bir tören hâline getiriyor. İyimserlikle ironi arasında duran bu tavır, iklim temalı kamusal yapıların çoğundan daha dürüst bir yerde konumlanıyor. Skellefteå'nın kendisi de bu tartışmanın içinde: kent, batarya sanayisiyle büyüyen bir yer. Saunanın biçimi o yüzden soyut bir metafor değil, doğrudan komşu fabrikaya bakıyor.