Stok fotoğrafın gizli tarihi bir kitaba sığdı

Simona Supekar'ın Stock Photo başlıklı kitabı Bloomsbury'nin Object Lessons dizisinden 2026'da çıktı. Kitap, kurumsal sunumlardan haber sitelerine kadar her yerde karşımıza çıkan ama kimsenin yazarına bakmadığı görsel türünü inceliyor. Supekar'ın tezi şu: stok fotoğraf yalnızca boşluk doldurmuyor, ırk ve cinsiyet klişelerini sessizce yeniden üretiyor. Hyperallergic'te Eileen G'Sell'in 8 Temmuz tarihli değerlendirmesi kitabın bu iddiasını merkeze alıyor. Object Lessons dizisi gündelik nesneleri kısa monografilerle ele almasıyla biliniyor; stok fotoğraf da tam olarak böyle bir nesne.

Örnekler somut. Supekar, Getty Images koleksiyonunda açık tenli Hintli bireylerin belirgin biçimde fazla temsil edildiğini aktarıyor. Aynı şekilde, geçmişte siyah iş insanı aramasının siyah erkekleri kokainle ilişkilendiren görüntüler döndürdüğünü hatırlatıyor. Bugün ise annelik ve Hintli sözcüklerinin birlikte aratılması giderek daha çok yapay zekâ üretimi sonuç veriyor; yani boşluğu bu kez insan fotoğrafçı değil, model dolduruyor. Bu, arama sonuçlarının bir temsil eksikliğini kapatmak için sentetik görüntüyle doldurulduğu anlamına geliyor. Eksikliğin nedeni ortadan kalkmıyor, yalnızca görünmez hale geliyor.

Kitabın asıl katkısı bu son halkada. Erken dönem dijital görsel bankaları, bugün üretken sistemlerin eğitim verisinin büyük bölümünü oluşturuyor. Yani 2000'lerde ticari kaygıyla, ucuza ve hızlıca üretilmiş bir görsel havuzunun içindeki dengesizlik, yeni bir teknolojinin varsayılan estetiğine ve varsayılan insanına dönüşüyor. Supekar bu görüntülerin bize kendimizi çözdüren birer şifre olduğunu ve neye değer verip neye vermediğimizi gösterdiğini yazıyor. Bir görsel bankasının etiketleme mantığı da bu denklemin parçası: hangi fotoğrafın hangi anahtar kelimeyle işaretlendiği, sonradan neyin bulunabilir olduğunu belirliyor.

Stok fotoğraf, fotoğraf tarihinin en az yazılmış alanı. Ne sergileniyor ne koleksiyona giriyor ne de eleştiriye konu oluyor; buna karşılık gündelik hayatta en çok bakılan fotoğraf türü büyük ihtimalle bu. Bir müze koleksiyonundaki baskının kaç kişi gördüğü ile bir bankanın broşüründeki gülümseyen çiftin kaç kişiye ulaştığı arasındaki fark ortada. Kitabın hatırlattığı şey basit: en görünmez görüntüler en çok iş görenler. Fotoğraf eleştirisi sanatçı monografisine odaklandıkça, gündelik görsel akışı biçimlendiren asıl külliyat incelemesiz kalıyor. Oysa bir ülkenin kendini nasıl gördüğünü anlamak için sergi salonuna değil, bankaların ve hastanelerin duvarlarına bakmak daha doğru olabilir.