Fransa kıyısına kırk yıldır Garfield telefonu vuruyor

Fransa'nın kuzeybatı kıyısında kırk yıla yakın süredir aynı nesne toplanıyor: turuncu, plastik, gözleri açılıp kapanan Garfield telefonları. Parçalar dalgalarla geliyor, kayalıkların arasına sıkışıyor, kum altından çıkıyor; bazen tek bir ahize, bazen gövdenin yarısı. Kaynağın denizde kaybolmuş bir yük konteynerine dayandığı kabul ediliyor. Yeni bir kısa film bu birikimi konu alıyor ve kıyıda toplanan parçaların hikâyesini izliyor.

Anlatının komikliği meselenin ciddiyetini gizlemiyor. Bir çizgi film karakterinin plastik gövdesinin dört on yıl boyunca çözülmeden dolaşabilmesi, deniz atığının zaman ölçeğini herhangi bir istatistikten daha net gösteriyor. 1980'lerde denize düşen bir nesne bugün hâlâ bütün halde kıyıya çıkıyorsa, aradan geçen sürede plastiğin yaptığı tek şey ufalanmak ve yer değiştirmek olmuş demektir. Aynı kıyıda bulunan bir ağ parçası ya da bidon kimsenin dikkatini çekmezdi; tanınabilir bir yüz, atığı sayılabilir ve anlatılabilir kılıyor. Nesnenin tanınabilirliği aynı zamanda tarih veriyor: telefonun modeli, üretildiği on yılı ve dolayısıyla denizde geçirdiği süreyi ele veriyor.

Görüntünün burada yaptığı iş tam olarak bu. Çevre iletişiminde asıl zorluk veri eksikliği değil, verinin bakılabilir hale gelmemesi. Ton cinsinden atık miktarı kimsenin zihninde bir şekil bırakmıyor; kıyıya vurmuş yüzlerce özdeş nesnenin fotoğrafı ise bir kirlilik raporunun yıllarca yapamadığını tek karede yapıyor, olayı somut bir envantere çeviriyor. Aynı nedenle bu görüntüler kolayca da tüketiliyor. Tuhaflık meselenin önüne geçebiliyor ve haber, plastik değil kedi üzerine kalabiliyor. Kısa film formatı da bu yüzden işe yarıyor; tek bir fotoğrafın veremeyeceği süreyi, kıyıda geçen zamanı gösterebiliyor.

Türkiye kıyılarında karşılığı çok daha az fotojenik. Marmara ve Ege sahillerinde toplanan atığın büyük bölümü ambalaj, poşet, kapak ve ağ parçası; tanınacak bir yüzü, bir markası, bir hikâyesi olmadığı için haber değeri de düşük kalıyor. Kıyı temizliği çalışmaları düzenli yürütülüyor ve kayıtları tutuluyor, ama bu kayıtların kamuoyunda bir Garfield telefonu kadar dolaşım şansı yok. Görünürlük burada atığın miktarına değil, biçimine bağlı işliyor.

Bir konteynerin kaybı kırk yıl sonra hâlâ kıyıya vuruyorsa, bugün denize düşenin ne zaman görüneceğini de aynı takvimle düşünmek gerekiyor. Kıyı, kimsenin tutmadığı bir arşiv gibi çalışıyor ve kayıtlarını er geç geri veriyor.