Sokaktan sökülen tenteler galeride heykele dönüşüyor

Egon Van Herreweghe'nin Footnote Gallery'deki işleri, dükkân tentelerini sokaktan alıp sergi mekânına taşıyor. Tente orada artık gölge yapmıyor, yağmur tutmuyor, bir işletmenin adını taşımıyor; yalnızca biçim, kumaş, iskelet ve renk olarak duruyor. Sanatçının yaptığı müdahale büyük ölçüde bu yer değiştirmenin kendisi. Nesne değişmiyor, nesnenin etrafındaki her şey değişiyor ve bu da onu ilk kez bakılabilir kılıyor.

Tentenin ilginç yanı, kentsel görüntünün en yoğun katmanı olmasına rağmen neredeyse hiç bakılmaması. Bir sokağın karakterini çoğu zaman cephe mimarisi belirlemez; tentelerin rengi, yüksekliği, ne kadar dışarı çıktığı, kumaşın soluma derecesi ve üzerindeki yazının biçimi belirler. Bunlar mimarın değil esnafın kararları ve genellikle bir katalogdan, bir ustadan ya da yan dükkândan kopyalanarak alınıyor. Yani kent kimliğinin en görünür katmanı, planlamanın dışında ve büyük ölçüde ticari refleksle üretiliyor. Tente aynı zamanda bir zaman göstergesi; kumaşın solma derecesi dükkânın ne zamandır orada olduğunu da anlatıyor.

Galeriye taşındığında bu katman okunabilir hale geliyor. Heykel formu, gündelik nesneye kaybettiği dikkati geri veriyor. Aynı işlemin fotoğrafla yapılan bir versiyonu uzun süredir var: Bernd ve Hilla Becher'in tipolojileri su kulelerini ve sanayi yapılarını aynı mantıkla bağlamından ayırıp yan yana dizmişti. Van Herreweghe'nin farkı, nesneyi temsil etmek yerine doğrudan getirmesi. Fotoğraf mesafeyi korur; sökülüp taşınmış bir tente ise kumaşın yıpranmasını, lekesini ve pasını da beraberinde getiriyor. Tipoloji mantığı burada tek bir örnekle değil, farklı sokaklardan gelen parçaların yan yana durmasıyla çalışıyor.

İstanbul için bu doğrudan bir mesele. Kentin cadde görüntüsü büyük ölçüde tente ve tabelayla belirleniyor; belediyelerin dönem dönem uyguladığı tek tip tabela ve tente düzenlemeleri de tam bu yüzden tartışma yaratıyor. Standardizasyon görsel kirliliği azaltıyor, cepheyi görünür kılıyor, ama esnafın kendi kararıyla ürettiği çeşitliliği de siliyor. Bir sokağı tanınır kılan düzensizliğin ne kadarının korunması gerektiği sorusu, estetik olduğu kadar hukuki ve ekonomik bir soru. Karar çoğu zaman estetik gerekçelerle alınıyor, ama sonucu esnafın görünürlüğü ve müşteri trafiği üzerinden hissediliyor.

Van Herreweghe'nin sergisi bu soruyu çözmüyor. Tenteyi işlevinden ayırarak, her gün altından geçerken ona hiç bakmadığımızı hatırlatıyor. Bakmadığımız şey, kenti en çok tarif eden şey olabiliyor.