Bir fotoğraf galerisi yapay zekâ görüntüsü asınca

Belfast Exposed'ın Beneath the Surface sergisinde, Ulster Üniversitesi yüksek lisans mezunu dokuz kişiden biri olan Jonny Sheridan'ın Galatea adlı serisi yer alıyor. Seri tümüyle yapay zekâyla üretilmiş görüntülerden oluşuyor ve bir adamla robot bir yapay zekâ sevgili arasındaki ilişkiyi anlatıyor. Kuzey İrlanda'nın en bilinen fotoğraf kurumlarından birinin bu işi duvara alması, sosyal medyada fotoğrafçılardan sert tepki topladı. Bir yorumcu seçimi hem sanatçılara hem izleyiciye hakaret olarak niteledi. Sergi, bir sanat kurumu için alışıldık bir mezuniyet programının içinde açılmıştı; tepki de doğrudan galerinin kimliğine yöneldi.

İtirazın özeti şu: bir fotoğraf galerisi, fotoğraf olmayan bir şeyi fotoğraf sergisine koyarsa geriye ne kalır? Fotoğrafçı Brendan Harkin, Sheridan'ın fotoğrafın becerisini ve yaratıcılığını göstermek yerine yapay zekâyı seçtiğini söyleyerek bu tür işlerin tümüyle dışarıda bırakılmasını savundu. Sheridan ise sürecin düğmeye basmaktan ibaret olmadığını, her sahnenin bir fikirle başlayıp defalarca yönlendirme, eleme ve düzeltme turundan geçtiğini anlatıyor. İşin kendisinin de yapay zekânın kadın düşmanlığını büyütüp büyütmediğini sorguladığını söylüyor.

Galeri savunmasını eğitim misyonuna dayandırdı: çağdaş fotoğrafa, eleştirel düşünceye ve yaratıcı diyaloga alan açmak, yeni kuşağı desteklemek. Bu cevap tartışmayı kapatmıyor, çünkü asıl mesele izin değil etiket. Sergi salonunda hangi görüntünün nasıl üretildiği yazmıyorsa, izleyici iki farklı üretim biçimini aynı çerçevede aynı güvenle okuyor. Mezuniyet sergileri de bu tartışmanın en kırılgan yeri: kurumsal politika yokken karar tek tek küratörlerin insafına kalıyor. Bir yandan da mesele yalnızca teknik değil; Galatea'nın anlattığı ilişki biçimi, kadın figürünün nasıl üretildiği sorusunu görüntünün içeriğine taşıyor. Aracı tartışmak, işin ne söylediğini tartışmanın önüne geçebiliyor.

Kurumlar için pratik çıkış yolu yasak değil, sınıflandırma. Bir yapıtın hangi araçla üretildiğini duvar metnine yazmak ne sanatçıyı dışlar ne izleyiciyi yanıltır; üstelik sergiyi asıl konusuyla, yani temsil meselesiyle baş başa bırakır. Fotoğrafın belge değeri tam da bu ayrımdan geliyor. Belfast'taki tartışma önümüzdeki yıllarda hemen her mezuniyet sergisinde tekrarlanacak. O zaman görülecek olan şey, hangi kurumun yazılı bir politikası olduğu ve bu politikanın sergi salonunda uygulanıp uygulanmadığı. Bir kurumun ne astığı kadar, astığı şeyi nasıl adlandırdığı da kendi tanımını kuruyor.