Yeryüzünün insan eliyle açılmış yaraları Perili Köşk'te

Edward Burtynsky 1980'lerden bu yana madenleri, taş ocaklarını, sanayi bölgelerini, atık sahalarını ve tarım arazilerini yüksekten çekiyor. Borusan Contemporary'nin Perili Köşk'teki katlarına yayılan Dönüşen Yeryüzü, sanatçının Türkiye'deki ilk büyük sergisi. Seçki insanın yeryüzü üzerindeki etkisini tek tek olaylar olarak değil, yüzeyde biriken sürekli bir desen olarak kuruyor. Sergide Burtynsky'nin Türkiye'de yürüttüğü erozyon projesi de yer alıyor: toprak kaybının fotoğrafla nasıl kayda geçirilebileceğine dair bir deneme, aynı zamanda sanatçının uzun süredir sürdürdüğü yönteme yerel bir ek.

Serginin küratörlüğünü Marcus Schubert üstlendi. Kurulan çerçeve, Burtynsky'nin işlerini belgesel fotoğrafın kanıt diline ve soyut resmin yüzey diline aynı anda bağlıyor. Yükseklikten bakıldığında bir bakır madeni desene, bir tarım havzası renk alanına dönüşüyor; ölçek kaybolduğu için de görüntü önce güzel, sonra rahatsız edici oluyor. Serginin asıl gerilimi burada: fotoğraf estetikleştikçe anlattığı şey ağırlaşıyor. Burtynsky bu gerilimi çözmeye çalışmıyor, kararı izleyiciye bırakıyor.

Serginin bugün Türkiye'de görülmesinin kendi bağlamı var. Erozyon burada yalnızca çevre başlığı altında değil, tarım ve gıda üretimi başlığı altında tartışılıyor; madencilik ruhsatları, su havzaları ve orman alanları üzerine süren kamusal çekişme, Burtynsky'nin kırk yıldır ürettiği görüntü türünü yerel bir meseleye çeviriyor. Fotoğrafın burada yaptığı şey uyarmak değil, ölçeği görünür kılmak. Bir haber karesinin kadrajına sığmayan bir tahribatın hangi büyüklükte olduğunu gösteriyor, sonra da bu büyüklüğü duvara asılabilir bir nesneye dönüştürüyor.

Borusan Contemporary İstanbul'un kurumsal haritasında tuhaf bir yerde duruyor: hafta içi ofis, hafta sonu müze olan bir bina. Rumelihisarı'ndaki Perili Köşk'ün Boğaz'a bakan pencereleri manzara fotoğrafı için ironik bir zemin kuruyor; dışarıda bakılası bir kıyı, içeride bakması zor bir yeryüzü. Kurumun medya sanatı ağırlıklı programı düşünüldüğünde sergi bir sapma sayılmaz; teknolojiyle üretilmiş görüntüye duyulan aynı ilginin fotoğraf üzerinden sürdürülmesi.

Sergi 20 Eylül 2025'te açıldı, 16 Ağustos 2026'da kapanıyor; yani izlemek için kalan süre birkaç günle sınırlı. Perili Köşk'ün ziyarete açık olduğu günler sınırlı olduğundan gitmeden önce kurumun takvimine bakmak gerekiyor. Büyük baskıların ölçeği ekranda kayboluyor: işleri bir kez uzaktan, bir kez de yüzeyin dokusunu görecek kadar yakından izlemek, serginin kurduğu mesafe oyununu anlaşılır kılıyor.